តម្លៃមនុស្ស (ត)

V– មនុស្ស និងធម៌

តាមន័យរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនាថា សត្វដែលបានមកចាប់កំណើតកើតជាមនុស្សក្រក្រៃពេកណាស់ ពីព្រោះកំណើតមនុស្សនីមួយៗ សុទ្ធតែបានមកដោយមហាកុសលវិបាកជួយឧបត្ថម្ភទាំងអស់ ហើយលោកចាត់ទុកជាឧត្តមភេទ គឺភេទមានតម្លៃយ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត លើសភេទនានាទាំងអស់ពីព្រោះម្នាក់ៗ គេចង់សាងខ្លួនគេឱ្យនៅទេព្តាក៏បាន ទៅជាព្រះឥន្ទក៏បាន ទៅជាព្រះព្រហ្មក៏បានឬទៅជាព្រះពុទ្ធអង្គក៏បាន។ ដើម្បីវាយតម្លៃនឹងសេចក្ដីសុខរបស់មនុស្សលោក ឱ្យបានរីកទូលំទូលាយជាងនេះ ទៅទៀត មនុស្សលោកត្រូវមានធម៌៤យ៉ាងគឺ៖

១ – មានចិត្តអំណត់អត់ធន់ ចំពោះហេតុការណ៍ផ្សេងៗ ដែលបណ្ដាលមកពីធម្មជាតិខ្លះ ពីផលវិបាករបស់អតីតកម្ម គឺកម្មចាស់ ដែលចៀសពុំរួចខ្លះ ពីអារម្មណ៍ដែលមនុស្សលោកជួបប្រទះ នាបច្ចុប្បន្នកាលនេះខ្លះ គឺអត់ធន់ចំពោះការខំប្រឹងលះបាបអកុសលគ្រប់បែបយ៉ាង អត់ធន់ចំពោះការខំប្រឹងចម្រើនសន្សំបុណ្យកុសលទាំងតិចទាំងច្រើនហៅថាខន្តិ។

២ – មានគំនិតពិតត្រង់ ច្បាស់លាស់ ប្រាកដប្រជា គឺលះបាបពិតជាលះបាបចម្រើនបុណ្យ ពិតជាចម្រើនបុណ្យ គិតអំពីអ្វី ធ្វើនូវអ្វីនិយាយពីរឿងអ្វី ឱ្យច្បាស់លាស់ពិតប្រាកដ មិនកាយកប់ត្រឡប់ត្រឡិនម្ដងអីចេះ ម្ដងអីចុះ បាតដៃជាខ្នងដៃ ហៅថា សច្ចៈ។

៣ – ត្រូវមានចិត្តចាប់ភ្លឹកនឹក ដល់គុណឧបការៈរបស់លោកអ្នកមានគុណទាំងអស់ មានមាតាបិតាជាដើម កុំបំភ្លេចចោល ហើយត្រូវឆ្លៀតរកឱកាស នឹងធ្វើកិច្ចតបគុណ ដោយមធ្យោបាយណាមួយកុំបីខាន ហៅថាកតញ្ញុតា។

៤ – ត្រូវតាំងចិត្តឱ្យទូលំទូលាយ ស្រឡាញ់រាប់អាន អាណិតអាសូរ ចំពោះសព្វសត្វទាំងអស់ឥតរើសមុខ គ្រប់ទិសទាំង១០ ទុកដូចជាបងប្អូនរួមឈាមជាមួយគ្នា ព្រមទាំងចែករំលែកសេចក្ដីសុខដែលខ្លួនមាន ចែកផ្សាយដល់គ្នា ដើម្បីឱ្យគេបានសុខដូចយើងផង ហើយកុំមានពៀរវេរានឹងគ្នាចូររក្សាខ្លួនឱ្យបានសុខរៀងៗខ្លួនហៅថា មេត្តា។

VI – មនុស្សលោកជួយមនុស្សលោក

យើងជាមនុស្សលោក កើតនៅក្នុងចំណោមមនុស្សលោក ម្នាក់ៗសុទ្ធតែចងបានសុខ សេចក្ដីសុខនោះសោត ជួនកាលបានមកពីសំណល់បុណ្យចាស់ពីព្រេងនាយ ជួនកាលបានមកពីការធ្វើប្រព្រឹត្តផ្សែផ្សំនាយអាយត្រូវទំនងក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ដើម្បីពង្រីកសេចក្ដីសុខនោះឱ្យបានធំទូលំទូលាយគ្មានព្រំដែន

ម្នាក់ៗ ត្រូវចេះជួយគ្នាសង្គ្រោះគ្នា យឺតយោងគ្នាក្នុងគ្រាមានអាសន្នអន្ធក្រ

ដូចជាក្នុងសម័យមានសង្គ្រាម ឬក៏ក្នុងការធម្មតាទៅតាមមធ្យោបាយរៀងៗខ្លួន ដែលអាចជួយបាន។ មនុស្សលោកតែម្នាក់មែន ប៉ុន្តែគេមានសេចក្ដីសុខធំទូលំទូលាយ ហើយមានសន្តានចិត្តសប្បុរសផង ប្រាថ្នាចង់ឱ្យតែមនុស្សលោកបានសុខដូចគ្នា អាចជួយអ្នកដទៃរាប់លានអ្នក ឱ្យបានសុខយ៉ាងត្រចះត្រចង់។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធតែមួយព្រះអង្គគត់ ទ្រង់មានចរិយាធម៌ គឺការប្រព្រឹត្ត ៣ យ៉ាង គឺពុទ្ធត្ថចរិយា ការប្រព្រឹត្តដើម្បីនឹងបានត្រាស់ដឹង នូវអនុត្តរធម៌១ ញាតត្ថចរិយា ការប្រព្រឹត្តដើម្បីប្រយោជន៍នឹងស្រោចស្រង់សត្វលោក១ទ្រង់បានត្រាស់

ដឹងឡើងក្នុងលោក ព្រះអង្គរកសេចក្ដីសុខពិតឃើញមុនគេ ទ្រង់សម្ដែងធម៌

យឹតយោងសត្វគឺមនុស្សលោក ទេវលាកព្រហ្មលោកឱ្យបានឃើញពន្លឺសុខ

ពិតស្ទើររាប់មិនអស់។ មឃមាណព ក៏តែម្នាក់ឯងដែរ ជាមនុស្សសាមញ្ញធម្មតា

ប៉ុន្តែជាអ្នកស្វែងរកសេចក្ដីសុខតែម្យ៉ាងអាចជួយមិត្រភ័ក្តិរបស់គាត់ ៣៣ នាក់ ឱ្យបានសុខយ៉ាងជាក់ស្ដែង គឺរួចរស់រានមានជីវិត ដែលបណ្ដាលមកពីស្ដេចមួយព្រះអង្គមិនប្រកបដោយធម៌ ប្រើឱ្យយកទៅសម្លាប់ចោល។ ដំណើររឿងសង្ខេបដូចតទៅនេះ៖

ក្នុងអតីតកាលកន្លងទៅយូរហើយ នៅក្នុងអចលគ្រាម នាដែលមគធៈ កាលនោះ មានមាណពម្នាក់ឈ្មោះមឃៈ ជាអ្នកមានចិត្តសប្បុរសសង្គ្រោះគេជានិច្ច បានធ្វើទីដីមួយកន្លែង បង្ហាប់ឱ្យរាបស្មើល្អ អ្នកផងឃើញហើយគួរឱ្យជ្រះថ្លា។ ស្រាប់តែមានមាណពដទៃទៀត មានចិត្តអាក្រក់មិនសូវយល់ការណ៍ក៏មកបណ្ដេញគាត់ចេញ មិនឱ្យធ្វើនៅទីនោះ មឃមាណព ឥតមានតូចចិត្តសោះ សុខចិត្តចេញពីទីនោះ ទៅធ្វើនៅកន្លែងផ្សេងទៀត គេក៏តាមព្យាបាទបណ្ដេញគាត់ ដូចពេលមុនទៀតជាច្រើនលើក។ ក្រោយមក គាត់កាន់ចបទៅជម្រះទីកន្លែងមួយទៀតធ្វើឱ្យយ៉ាងរលីងស្អាត ហើយកន្លែងនោះ មហាជនទាំងឡាយតែងទៅមកហូរហែជាប់ជានិច្ចផង។ បើនៅរដូវរងា គាត់បំពក់ភ្នក់ភ្លើង នៅរដូវក្ដៅ គាត់ដងទឹកតម្កល់ទុកក្នុងពាង ជូនសាធារណជនប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់ថ្ងៃតាមត្រូវការ ហើយគាត់តែងតែចេញទៅធ្វើការពីព្រលឹមៗ ដើម្បីធ្វើផ្លូវពង្រាបឱ្យរាបស្មើ ព្រមទាំងកាប់ឆ្ការមែកឈើព្រៃណា ដែលច្រងេងច្រងាងធ្វើផ្លូវទៅណា ខ្ញុំធ្វើផ្លូវទៅស្ថានសួគ៌។ លុះយល់ឃើញថា មឃមាណព មានគំនិតល្អ គឺចេះសង្គ្រោះគេដូច្នេះហើយ ទើបមាណពដទៃៗ

ទៀត មកសុំធ្វើជាមួយ ម្ដងម្នាក់ ម្ដងពីរនាក់យូរៗ បានកើនរហូតដល់៣៣នាក់ ទាំងអស់គ្នាបាននាំគ្នាធ្វើផ្លូវបានប្រវែងប្រហែល២យោជន៍។

និយាយពីគាមភោជក គឺចៅសង្កាត់ភូមិនោះ ឃើញមាណពទាំង៣៤ នាក់ធ្វើដូច្នោះ គាត់មិនសប្បាយចិត្តសោះ ពីព្រោះគិតឃើញថាពួកមាណពទាំងនេះ ធ្វើការឥតប្រយោជន៍ទទេ បើប្រសិនណាជានាំគ្នារកសាច់ជាដើមមកស៊ី ផឹកសុរាវិញ ប្រហែលជាអញនឹងមានកម្រៃខ្លះ ក៏ទៅហៅមាណពទាំងអស់នោះមក ហើយហាមឃាត់ជាដាច់ខាតមិនឱ្យធ្វើ។ មាណពទាំងអស់ប្រកែកមិនព្រមឈប់។ ចៅសង្កាត់តូចចិត្តខ្លាំង ដោយគេមិនព្រមស្ដាប់បង្គាប់ ក៏រត់ទៅក្រាបទូលស្ដេចមួលបង្កាច់ថា ខ្លួនឃើញពួកចោរនៅក្នុងព្រៃទៅវិញ។ ចំណែកព្រះរាជាមិនបានពិចារណា ក៏ជឿតាមពាក្យចៅសង្កាត់ដែលពិតទូលមួលបង្កាច់ ស្មានថាជាចោរមែនក៏ទ្រង់បញ្ជាឱ្យទៅចាប់មាណពទាំងអស់នោះមក ហើយត្រាស់បញ្ជាឱ្យដឹកដំរីមកបញ្ជាន់សម្លាប់ចោលឱ្យអស់។ មឃមាណព ឥតមានភ័យតក់ស្លុតអ្វីបន្តិចបន្តួចសោះ បានរម្លឹកដល់មាណពជាមិត្រសំឡាញ់ទាំងអស់ថាមិត្រទាំងអស់គ្នាពេលនេះ យើងនឹងដល់ថ្នាក់ទីបំផុតនៃជីវិតហើយ ចូរប្រុងស្មារតី តាំងចិត្តឱ្យប្រកបដោយមេត្តា យើងគ្មានអ្វីទីពឹងក្រៅពីធម៌មេត្តានេះទេ គឺ

កុំខឹងកុំតូចចិត្ត កុំអាក់អន់ចិត្តនឹងព្រះរាជា និងចៅសង្កាត់ហើយនិងដំរីឱ្យសោះ មាណពទាំងអស់ក៏ធ្វើតាម ដោយអានុភាពនៃចិត្តប្រកបដោយមេត្តា ដំរីក៏មិនហ៊ានទៅជិត។ ព្រះរាជាទ្រង់ឈ្វេងយល់ថា ក្រែងដំរីឃើញមនុស្សច្រើន បានជាវាមិនហ៊ានជាន់ បើដូច្នេះត្រូវអ្នករាល់គ្នាយកកន្ទេលទៅគ្របមាណពទាំងអស់ឱ្យជិត រួចប្រើដំរីឱ្យមកបញ្ជាន់ម្ដងទៀត ធ្វើយ៉ាងនេះក៏ដោយ ដំរីរឹតតែលែងហ៊ានមកជិតថែមទៀត។ ទើបព្រះរាជា ទ្រង់ឱ្យហៅមាណពទាំងអស់នោះមកសួរព័ត៌មានតាំងពីដើមរៀងមក លុះទ្រង់ជ្រាបសេចក្ដីសព្វគ្រប់ហើយ ក៏មានព្រះទ័យសោមនស្សណាស់ថា អមាលសត្វតិរច្ឆាន ម្ដេចគង់ដឹងគុណ ចុះខ្លួនជាមនុស្សត្រឡាំង ម្ដេចក៏មិនដឹងគុណសោះ គេធ្វើការនេះជាជំនួសដល់ផែនដីទេតើ។ ទើបទ្រង់សូមឱ្យមាណពទាំងនោះអត់ទោសផងចុះ ហើយទ្រង់ប្រគល់ចៅសង្កាត់ព្រមទាំងប្រពន្ធកូនចៅ ឱ្យជាខ្ញុំបម្រើមាណពទាំង៣៤ នាក់ទាំងទ្រង់ប្រទានដំរីទាំងអស់ សម្រាប់ជាយានជំនិះ ហើយស្រុកភូមិដែលចៅសង្កាត់ត្រួតត្រានោះទៀតសោត ក៏ទ្រង់ប្រគល់ឱ្យជាកម្មសិទ្ធិ សម្រាប់មាណពទាំងនោះ ប្រើប្រាស់ប្រកបមុខរបរការងារចិញ្ចឹមជីវិតនៅជាសុខសាន្តចុះ។

១ – អ្វីទៅជាគុណភាពនៃការអប់រំរបស់ព្រះពុទ្ធ

ដើម្បីរក្សានូវនីតិធម៌ អភិសមាចារពុទ្ធសាសនា សមធម៌សង្គម ដែលជាមូលដ្ឋាននៃគុណភាព នៃការអប់រំនោះ ត្រូវអាស្រ័យដោយគ្រូមាននូវចំណេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់ សីលធម៌ គុណធម៌ បទពិសោធន៍ជីវិត ព្រមទាំងការប្រព្រឹត្តល្អ និងការមាននូវវិន័យយ៉ាងច្បាស់លាស់ ទើបការអប់រំនោះប្រកបដោយសក្តានុពល។ ប្រៀបដូចជា មាតាបិតាទាំងឡាយក្នុងលោក ត្រូវប្រព្រឹត្តឱ្យល្អ ដោយចៀសវាងនូវសេចក្តីអាក្រក់គ្រប់យ៉ាង ដើម្បីជាគំរូដ៏ល្អ សម្រាប់កូនគ្រប់រូបដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា បើខ្លួនឯងប្រព្រឹត្តអាក្រក់ហើយ តើធ្វើដូចម្តេចនឹងឱ្យកូនល្អទៅបាន! ដូចសុភាសិតមួយឃ្លាថា “បើមិនបានធ្វើល្អ សូមកុំធ្វើអាក្រក់ បើមិនបាននិយាយការពិត សូមកុំនិយាយការកុហក”។ ជនពាលកំណាចខ្វះគុណធម៌ អ្នកផងទាំងពួងមិនដែលហៅថា “បណ្ឌិត” ទេ។ ដូច្នេះ ដើម្បីឱ្យក្លាយជាជនល្អ សម្រាប់ក្រុមគ្រួសារសម្រាប់សង្គម សម្រាប់ប្រទេសជាតិខ្លួនឯង ទាល់តែខ្លួនឯងនោះ ចេះ សន្សំសេចក្តីល្អ ព្រមទទួលការអប់រំឱ្យបានច្រើនបំផុត តាមដែលអាចធ្វើទៅបាន ទោះដោយវិធីណា ក៏ដោយឱ្យតែបានពាក្យថា “ល្អ” កុំឱ្យតែអាក្រក់។ ដូចលោក ថា “គំរូល្អប្រសើរជាងទ្រឹស្តីល្អ។ ហើយការអប់រំនេះទៀតសោត ព្រះពុទ្ធជាបុគ្គលបរិសុទ្ធដែលមនុស្សក្នុងពិភពលោក បានទទួលស្គាល់គ្រប់គ្នា ហើយប្រកាសថា៖ “ជាព្រះបិតាសន្តិភាព ផ្នែកខាងផ្លូវចិត្ត”។ ហេតុនេះ ចូរយើងទាំងអស់គ្នា ខំព្យាបាលជំងឺ ផ្នែកផ្លូវចិត្តឱ្យបានគ្រប់គ្នា ដោយយើងធ្វើយ៉ាងណាដើរតាមគ្រូពេទ្យដែលមាននូវគុណធម៌ សីលធម៌ ចរិយាធម៌ សម្រាប់ព្យាបាលជំងឺយើង ហើយបើគ្រូពេទ្យណាដែលខ្វះនូវវិជ្ជាជីវៈ គុណធម៌ សីលធម៌ និងចរិយាធម៌ គ្រូពេទ្យនោះហើយជាឃាតករមនុស្សលោក។

ក្នុងភាពជាមនុស្សបើគ្មាននូវមេត្តាធម៌ គុណធម៌ សីលធម៌ ហើយនោះគឺមិនបានភាពជាមនុស្សទេ។ សង្គមអាក្រក់ជាអ្វី? គឺជាសង្គមដែលគ្មានភាព

សុចរិត គ្មានភាពស្អាតស្អំ គ្មានមេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា គុណធម៌ សីលធម៌។

កាលបើមនុស្សមិនទ្រទ្រង់នូវធម៌ (សណ្តាប់ធ្នាប់ របៀបរៀបរយល្អ អាក្រក់ទៀងត្រង់សុចរិត)ទាំងអស់នេះទេហើយ នាំឱ្យពិភពលោកកើតមានសង្គ្រាម ប្រទេសជាតិបាត់ពន្លឺរស្មី ស្រអាប់ទៅដោយភាពងងឹត (អសន្តិសុខ) គឺពេញដោយជនសាហាវកាប់សម្លាប់ ស៊ីសំណូក សេពគ្រឿងញៀន ក្បត់គ្នាគ្រប់យ៉ាងតើមកពីអ្វី? គឺមកពីពួកគេមិនព្រមចូលសាលារៀន ដែលបង្កើតឡើង

ដោយព្រះពុទ្ធនោះឡើយ។

ដូច្នេះ សុំព្យាយាមរកអាហារឱ្យ “ចិត្ត” បានបរិភោគផង សុំកុំរកអាហារឱ្យ“កាយ”ច្រើនពេក។ អ្វីដែលលំបាកបំផុតនោះ គឺការមិនព្រមអប់រំចិត្តហ្នឹងឯង។ បើអប់រំចិត្តបានហើយ គ្រប់គ្រងចិត្តបានហើយ ទូន្មានចិត្តបានហើយ នោះចិត្តមនុស្សយើងគ្រប់គ្នានឹងកើតមាននូវមេត្តាធម៌ដល់គ្នានិងគ្នាជាប្រាកដ។

ដូច្នេះ គោលបំណងនៃសៀវភៅនេះចង់បង្ហាញឱ្យឃើញថា ជាប្រព័ន្ធអប់រំខ្ពស់បំផុត ល្អបំផុត ផ្នែកខាងផ្លូវពុទ្ធសាសនា ដែលបង្កើតដោយបុគ្គលមួយរូបដែលមានភាពស្អាតស្អំ (សុចរិត) មិនប្រឡាក់ទៅដោយភាពស្មោកគ្រោក (លោភៈ ទោសៈ មោហៈ) នោះឡើយ គឺព្រះពុទ្ធ។

មនុស្សក្នុងពិភពលោកជាអ្នកមាននូវជំងឺ ដែលត្រូវរក្សាដោយគ្រូពេទ្យដ៏ចំណាន និងមានបទពិសោធន៍ខ្ពស់ គឺព្រះពុទ្ធ និងឱសថដ៏វិសេសក្នុងលោកគ្មានដូច គឺព្រះធម៌ ព្រមទាំងឧបដ្ឋាកៈ(បុគ្គលិក ឬអ្នកបំរើ) ដ៏ឆ្លាតវៃ និងរហ័សរហួនប៉ិនប្រសប់ គឺព្រះសង្ឃ។

ដើម្បីសិក្សា និងឈ្វេងយល់ឱ្យបានស៊ីជម្រៅតទៅទៀតនោះថា តើប្រព័ន្ធអប់រំដ៏ខ្ពស់របស់ព្រះពុទ្ធនោះយ៉ាងណាយើងនឹងសិក្សាទាំងអស់គ្នា នូវអត្ថបទនីមួយៗដូចតទៅ

២ – គោលការណ៍អប់រំរបស់ព្រះពុទ្ធ

– ថ្មតាន់មិនរំភើបព្រោះខ្យល់ដូចម្តេចណ៎! អ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយ មិនរំភើបព្រោះពាក្យតិះដៀល និងពាក្យសរសើរដូច្នោះដែរ។

– បុគ្គលណាដែលជាបុគ្គលពាលកាលបើចូលទៅអង្គុយជិតអ្នកប្រាជ្ញ សូម្បីអស់មួយជីវិត ជននោះក៏មិនដឹងធម៌ច្បាស់ ដូចជាវែកមិនដឹងរសនៃសម្លយ៉ាងនោះដែរ។

– បុគ្គលណាដឹងខ្លួនថាជាបុគ្គលពាល បុគ្គលនោះនឹងហៅថាអ្នកប្រាជ្ញបានខ្លះ អាស្រ័យដោយហេតុថាខ្លួនជាបុគ្គលពាលនោះ បើសិនណាជាបុគ្គលពាលទេ តែប្រកាន់ខ្លួនថាជាបណ្ឌិត បុគ្គលនោះហៅថា ពាលដោយពិត។

– ពាក្យចាក់ដោតរបស់ជនទាំងឡាយដទៃ បុគ្គលមិនគួរយកមកធ្វើទុកក្នុងចិត្តទេ កិច្ចការដែលពុំមែនជាមុខក្រសួងរបស់ខ្លួន បុគ្គលមិនសង្កេតពិនិត្យទេបុគ្គលគួរតែពិនិត្យមើល នូវកិច្ចការទាំងឡាយណាដែលធ្វើរួចហើយ ឬពុំទាន់រួចហើយរបស់ខ្លួនម្យ៉ាង។

– ពួកអ្នកប្រាជ្ញតែងតែធ្វើចិត្ត ដែលញាប់ញ័រឃ្លេងឃ្លោងដែលរក្សាបានដោយលំបាក ហាមឃាត់ បានដោយលំបាក ឱ្យជាចិត្តបានត្រង់ដូចជាងព្រួញ ខំធ្វើនូវព្រួញដូច្នេះ។

– សេចក្តីលោភចង់បានហួសប្រមាណ ជាអំពើអាក្រក់។

– ផ្លែចេកតែងសម្លាប់នូវដើមចេក ផ្លែឫស្សីតែងសម្លាប់នូវដើមឫស្សី ផ្លែបបុសតែងតែសម្លាប់នូវដើមបបុស សក្ការតែងសម្លាប់នូវបុរសអាក្រក់ (អាក្រក់នេះ មិនមែនសំដៅយកអាក្រក់រូបទេ គឺសំដៅយកបុរសដែលមានចិត្តគំនិតអាក្រក់) ដូចជាសេះអស្សតរតែងតែសម្លាប់មេសេះវិញដូច្នោះដែរ។

– ខ្លួនជាទីពុំនាក់របស់ខ្លួន។

– ការស្អាតស្អំ និងពុំស្អាតស្អំ ស្រេចលើសាមីរូបម្នាក់ៗ គឺថា

“គ្មានបុគ្គលណាម្នាក់ធ្វើឱ្យបុគ្គលម្នាក់បរិសុទ្ធទេ”។

– មនុស្សកម្រធ្វើខ្លួនឱ្យបានពេញជាមនុស្ស។

– មិនមានស្រឡាញ់អ្វីស្មើនឹងស្រឡាញ់ខ្លួន។

– ទឹកទន្លេស្ទឹងបឹងបួ មិនស្មើដោយទឹកតណ្ហា។

– សុខអ្វីក្រៅអំពីសេចក្តីស្ងប់មិនមាន។

– អ្នកមានប្រាជ្ញាគួរឱ្យសុខដល់បុគ្គលដទៃ អ្នកនោះឯង

បានជួបនូវសេចក្តីសុខដរាប។

– មនុស្សទាំងឡាយ តែងតែធ្វើនូវអំពើអាក្រក់ ព្រោះសេចក្តីល្ងង់។

– លះបង់នូវអំពើអាក្រក់គ្រប់យ៉ាង។

– សន្សំនូវសេចក្តីល្អគ្រប់យ៉ាង។

– សម្អាតចិត្តគំនិតឱ្យបរិសុទ្ធ។

៣ – វិធីធ្វើដំណើរទៅរកអហិង្សាអ្វីជាមូលដ្ឋាន

ធ្វើចិត្តកុំឱ្យជួបប្រទះនូវហិង្សា?

ដើម្បីធ្វើចិត្តកុំឱ្យជួបប្រទះនូវហិង្សា មនុស្សយើងម្នាក់ៗ ត្រូវមានមនសិការ អប់រំអារម្មណ៍គតិ ព្រោះថាការអប់រំកិរិយាមាយាទ នេះពិតជាពិបាកយ៉ាងក្រៃលែងជាទីបំផុត ហើយបញ្ហានៃគោលការអប់រំនោះសោតទៀត សុទ្ធតែជាមាគ៌ាស្វែងរកសមភាពនៃមនុស្សយ៉ាងច្រើន ដែលស្ថិតនៅក្នុងសង្គមមនុស្សទូទៅ ក្នុងពិភពលោកយើងនេះ ជាយូរយារណាស់មកហើយដែរ រីឯមាគ៌ានៃការស្វែងរកអហិង្សានោះមានវិធាន ៥ យ៉ាង គឺ៖

១ – កុំសម្លាប់។

២ – កុំត្រេកអររបស់ដែលគេពុំឱ្យ។

៣ – កុំសប្បាយចំពោះស្រ្តីដែលមានគេត្រូវការ។

៤ – កុំប្រើពាក្យដែលពុំពិត។

៥ – កុំពិសាអ្វីដែលនាំឱ្យខូចដល់សរសៃប្រសាទ។

កាលបើយើងប្រកាន់យកវិធានទាំង៥ ខាងលើនេះបានហើយ ឈ្មោះថា យើងបានស្តាប់នូវតម្លៃនៃអហិង្សាខ្លះៗហើយ បន្ទាប់មកយើងបានដុសក្អែល

ពោលថា គឺយើងបានជម្រះហិង្សាបានខ្លះៗចេញដែរ កាលបើបានជម្រះហិង្សានេះអស់កាលយូរទៅ។

បើសិនជាអស់លោកអ្នក បានប្រកាន់យកនូវមាគ៌ាទាំង ៥យ៉ាង ដែលជាលក្ខន្តិកៈនេះលោកអ្នកពិតជាក្លាយពីសភាពដើម គឺមនុស្សរត់ចូលទៅរកសភាវចេះដឹងប្រមាណ គឺមនុស្សដោយពិតយើងបានបង្កើតនូវសមានចិត្ត ឈ្មោះថា យើងបានទទួលនូវពន្លឺដ៏បវររបស់អហិង្សាហើយៗ ចិត្តវិស័យនោះសោតទៀត ក៏លូនចូលទៅរកសន្តិភាព ដែលជាឫសគល់ នៃសន្តិសុខបានយ៉ាងស្វ័យប្រវត្តិ។

រីឯលក្ខន្តិកៈទាំង៥យ៉ាងរបស់អហិង្សានេះ យើងឃើញជនជាតិខ្មែរយើងពីសម័យអតីតកាល និងបច្ចុប្បន្ននេះ ចូលចិត្តប្រកាន់យកនូវគោលលក្ខន្តិកៈ

ទាំង៥ យ៉ាង នេះណាស់ដែលតែងនិយាយថា “បញ្ចសីលា”។

ម្យ៉ាងវិញទៀត បើសិនជាអស់លោកអ្នកបានធ្វើចិត្តវិស័យរបស់ខ្លួនល្មមដោះខ្លួនអំពីសង្គម ដែលពេញទៅដោយអាចម៍ដីនោះ លោកអ្នកឈ្មោះថា តម្កល់ខ្លួនក្នុងវណ្ណលោកីយ៍ៗពុំស្អប់ខ្ពើមឡើយ ហើយខ្លួនរបស់លោកអ្នកទៀតពិតជាក្លាយទៅទស្សនវិទូ ក្នុងទីបំផុតនៃលោកយ៉ាងឯក ដោយពិតប្រាកដ ឥតប្រកែកបានឡើយ។

នេះហើយជាមូលដ្ឋានគតិយុត្តដែលធ្វើចិត្តកុំឱ្យជួបប្រទះចំពោះហិង្សា (ការបៀតបៀន)។

មុខងាររបស់រដ្ឋមន្ត្រីទាំង៥ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ

មុខងាររបស់រដ្ឋមន្រ្តីទាំង៥ ក្នុងរាជ្យព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ (១៩០៤-១៩២៧)៖

១-ឧកញ្ញ៉ាអគ្គមហាសេនា មានមុខងារជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងមហាផ្ទៃ ធម្មការ និងជាអធិបតីនៃគណៈរដ្ឋមន្រ្តី។

២-ឧកញ្ញ៉ាយមរាជ មានមុខងារជារដ្ឋមន្រ្តីក្រសួងយុត្តិធម៌។

៣-ឧកញ្ញ៉ាវាំង មានមុខងារជារដ្ឋមន្រ្តីទទួលខុសត្រូវកិច្ចការក្នុងរាជវាំង ខាងហិរញ្ញវត្ថុ និងខាងវិចិត្រសិល្បៈ។

៤-ឧកញ្ញ៉ាក្រឡាហោម មានមុខងារជារដ្ឋមន្រ្តីទ័ពជើងទឹក ក្រសួងពានិជ្ជកម្ម ឧស្សាហកម្ម និងកសិកម្ម។

ឧកញ្ញ៉ាចក្រី មានមុខងារជារដ្ឋមន្រ្តីខាងសង្គ្រាម សាធារណការ និងការសិក្សាសាធារណៈ។

ស្រា

«ស្រា» ជាភេសជ្ជៈដ៏ពេញនិយមបំផុតប្រើក្នុងកិច្ចពិធីផ្សេងៗនៅក្នុងសង្គមខ្មែរ។ តម្រូវការ «ស្រា» ចំពោះមនុស្សមានតាំងពីកើតរហូតដល់ស្លាប់ តាំងពីបុរាណកាល រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន។

តាមរយៈបាឋកថារបស់លោកសាស្ត្រាចារ្យ អាំង ជូលាន អំពី «ស្រា» នាថ្ងៃទី១៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៩នៅទីស្នាក់ការអាជ្ញាធរជាតិអប្សរាកន្លងមកនេះ បានលើកឡើងថា៖ នៅក្នុងបរិបទខ្លះ មានកិច្ចពិធីជាដើម ស្រាជាវត្ថុមានជីវិត ត្រូវនឹងភាសាអង់គ្លេសថា «Spirits»«ព្រលឹង, វិញ្ញាណ» ចំណែកភាសាបារាំង គឺ «Spiritueur» «eau de vie» មានន័យថា «ទឹកនៃជីវិត»។ ន័យទាំងនេះ គឺបានបញ្ជាក់ពីតម្លៃសំខាន់នៃស្រា ដូចជាការយល់ឃើញនិងការប្រតិបត្តិរបស់ខ្មែរដែរ។

លោកសាស្ត្រាចារ្យបញ្ជាក់ថា ចំពោះភាសាខ្មែរ «ស្រា» បានបាត់ពាក្យដើមដោយសារខ្ចីពាក្យសំស្ក្រឹត «សុរា» មកប្រើ។ ភាពសំខាន់នៃ «ស្រា» ត្រូវបាត់ចាត់ទុកជាភេសជ្ជៈដ៏ពិសិដ្ឋ ដែលមិនមែនគ្រាន់តែផឹកកម្សាន្ត ផឹកឱ្យឆ្ងាញ់នោះទេ តែជាមធ្យោបាយភ្ជាប់មនុស្សទៅទេព (Communion) និងជំរុញឱ្យមានវត្តមានទេពនៅក្នុងកិច្ចពិធី (ទេព គឺសំដៅដល់អ្វីៗដែលមិនមែនជាមនុស្ស)។

លោកសាស្ត្រាចារ្យ ជូលាន បានបង្ហាញអំពីភស្តុតាងមួយចំនួនដែលបញ្ជាក់ថា «ស្រា» ជាមធ្យោបាយភ្ជាប់ខ្លួនទៅទេពនេះ គឺមានទាំងបរទេស និងខ្មែរ ពិសេសគឺជនជាតិភាគតិចនៅកំពង់ស្ពឺ រតនគិរី មណ្ឌលគិរី អំពីការប្រើប្រាស់ស្រាក្នុងការរស់នៅដោយយក «ស្រា» ធ្វើជាគ្រឿងសំណែនដ៏សំខាន់ក្នុងកិច្ចពិធីដូចជា៖

នៅប្រទេសជប៉ុន សាសនាស៊ិនតូដែលជាសាសនាដើមដ៏ចំណាស់ ហើយត្រូវបានគោរពដោយអធិរាជជប៉ុនផងនោះ គេតែងយកស្រាទៅតម្កល់ទុកនៅក្នុងទីសក្ការៈនិងប្រគេនបុព្វជិត។ ចំណែកនៅកោះ Taketomi ប្រជាជនជប៉ុនបានធ្វើពិធីសែនព្រេនដោយការយកស្រាទៅស្រោចលើអ្នកតា ដើម្បីនិយាយជាមួយទេព បន្ទាប់មកក៏នាំគ្នាផឹកស្រាដោយកាយវិការគោរព ជាការបូជាដល់ទេព ឱ្យទេពបានទទួលសេពសោយ និងភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងទេព ដោយការបញ្ចូលទេពទៅក្នុងខ្លួន ដើម្បីឱ្យមានភាពចុះសម្រុងគ្នា ចូលគ្នា (Communion)។ ជំនឿនេះមានការគោរពតាំងពីប្រជាជនសាមញ្ញ រហូតដល់ស្តេច។ លើសពីនោះទៀត សម្រាប់ប្រទេសជប៉ុន នៅពេលស្តេចឡើងគ្រោងរាជ្យថ្មី ឬការទទួលឥស្សរជនជាន់ខ្ពស់ គឺតែងតែយកស្រា Sake មកអបអរសាទរនិងទទួលភ្ញៀវជានិច្ច។

ចំពោះគ្រឹស្តសាសនា ស្រាទំពាំងបាយជូរត្រូវបានចាត់ទុកជាស្រាដ៏ពិសិដ្ឋ ដែលប្រដូចទៅនឹងឈាមរបស់ព្រះគ្រឹស្តិដែលទ្រង់បានបូជា។ ដូច្នេះ បរិស័ទទាំងនោះតែងទទួលទានស្រាទំពាំងបាយជូរនៅឱកាសពិសេសៗ គឺដូចបានភ្ជាប់ខ្លួនទៅនឹងព្រះ និងបញ្ចូលព្រះក្នុងខ្លួនដូច្នោះដែរ។

សម្រាប់ជាតិពន្ធុផ្សេងៗនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាវិញ ស្រាដែលបរិសុទ្ធ គឺស្រាស ដែលប្រជាជនបិតតាមទម្លាប់ សម្រិតសម្រាំងនូវគ្រឿងផ្សំ មិនមានថែមទឹក ឬប្រើសារធាតុគីមីលាយឡំ។ គេបានយកស្រានេះទៅប្រើក្នុងកិច្ចសំខាន់ៗជាច្រើនពេលប្រារព្ធពិធីអ្វីមួយឬមានបញ្ហាអ្វីមួយកើតឡើងចំពោះគ្រួសារនិងសង្គមដែលរស់នៅរស់ដូចជា៖

ជនជាតិភាគតិចព្នង គ្រឹង ទំពួន ក្រវិត នៅរតនៈគិរី មណ្ឌលគិរី ស្រានិងឃ្មោះ គឺជារបស់សំខាន់បំផុតដែលមានរក្សាទុកគ្រប់ផ្ទះ ឬក៏មានរោងមួយសម្រាប់តម្កល់ស្រានិងឃ្មោះរួមផងដែរ។ ពួកគេបានទុកស្រាជាវត្ថុមានជីវិត ដូចជានៅពេលមានស្រាថ្មី មុនពេលបើកផឹក គេតែងនិយាយជាមួយស្រាសិន ហើយអ្នកដែលចូលរួម ក៏ត្រូវផឹកដែរ។ ជំនឿមួយបែបទៀត នៅពេលគេផ្លាស់ប្តូរទីលំនៅ គេក៏តែងយកយកស្រាមកផឹកជាមួយគ្នា។ នៅពេលឆ្លងទន្លេ បុរសជាប្តីនិងអ្នកជិតខាងក៏ត្រូវផឹកស្រា ដើម្បីឱ្យការឆ្លងទន្លេបានរលូន។ ពេលកប់សព គេតែងដាក់ស្រាជាមួយនឹងពាងសពដែលគេវាយបំបែកគូទ ដើម្បីកុំឱ្យខ្មោចត្រឡប់ទៅផ្ទះ។ បន្ថែមពីនោះ ការព្យាបាលជំងឺ ស្រាក៏ត្រូវបានជនជាតិភាគតិចយកមកសែនព្រេនដល់ទេព និងចូលរួមផឹកជាមួយអ្នកភូមិ ដើម្បីឱ្យអ្នកជំងឺឆាប់បានជាសះស្បើយ បើអ្នកនោះមានជីវភាពធូរធារ គេក៏កាប់ក្របីបូជាដល់ទេពផងដែរ។ ចំពោះស្ថានភាពពិសេសខ្លះ សម្រាប់អ្នកធ្វើចម្ការ គេតែងស្ពាយកាផាដាក់ពាងស្រាពីក្រោយដើម្បីទុកផឹក សុំឱ្យឧបករណ៍កាប់ឆ្ការនោះមុត ប្រើការល្អ។ រីឯអ្នកមានកូនតូច ហើយចាប់ផ្តើមមានផ្ទៃពោះទៀត គេក៏ជុំគ្នាផឹកស្រា ដើម្បីសុំឱ្យកូនបងកុំច្រណែននឹងកូនប្អូនពេលកើតមក។ល។

សម្រាប់ជនជាតិភាគតិចព័រ/សួយនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺក៏ដូច្នោះ ស្រាគឺជាវត្ថុដ៏សំខាន់ដែលគេគោរពបំផុត ហើយក៏ត្រូវបានយកមកប្រើក្នុងពិធីមួយចំនួនដូចជនជាតិភាគតិចនៅមណ្ឌលគិរីនិងរតនគិរីផងដែរ។ តែមានករណីខ្លះ គឺប្លែកត្រង់ពេលចូលឆ្នាំ គេឱបពាងស្រា ហើយមានអ្នកប្រដេញដណ្តើម ដូចកីឡាបាល់ឱប ហើយយកមកធ្វើពិធីយ៉ាងសប្បាយរីករាយ។

ចំពោះប្រជាជនខ្មែរនៅសម្បូរព្រៃគុក នៅពេលបិទវដ្តស្រូវម្តងៗ ប្រជាជនបាននាំគ្នាដើរប្រមូលស្រាតាមផ្ទះ ហើយធ្វើពិធីហែហមយ៉ាងសប្បាយរីករាយ ឯអ្នកខ្លះក៏មានកាន់ស្រា១ដបតូច ជាមួយធូបទៀន និងនំជាល ដើម្បីយកទៅថ្វាយអ្នកតា។ ក្នុងពេលសែនព្រេន គេតែងច្រូចស្រាលើអ្នកតា និយាយនឹងស្រា ហើយផឹកស្រារួមគ្នា ដើម្បីជាការភ្ជាប់ខ្លួននឹងទេព និងបំពេញសំណូមពរអ្នកសុំ។

ប្រវត្តិសង្ខេបវត្តប្រយូរវង្ស

ប្រវត្តិសង្ខេប វត្តប្រយូរវង្ស

វត្តប្រយូរវង្សមានទីតាំងនៅសង្កាត់ទន្លេបាសាក់ ខណ្ឌចំការមន រាជធានីភ្នំពេញ ស្ថិននៅខាងជើងវត្តថាន់ (ឬសាកលវិទ្យាយល័យបញ្ញាសាស្ត្រ) មិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីវិមានឯករាជ្យ។ បើយោងតាមបទសម្ភាសន៍ទាំងស្រុងជាមួយព្រះតេជគុណ អ៊ុង សិទ្ធី ព្រះគ្រូចៅអធិការវត្តបករយូរវង្សដោយផ្ទាល់ នៅថ្ងៃទី០៩ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ វត្តប្រយូរវង្សនេះមានប្រវត្តិតំណាលគ្នានឹងការកសាងវត្តថាន់ដែរ។ វត្តនេះត្រូវបានដាក់ឈ្មោះតាមចៅឃុនប្រយូរវង្សប៉ាតដែលជាព្រះអយ្យាទួតរបស់ព្រះបរមរតកោដ្ឋមនរោត្តមសីហនុ។ វត្តនេះមានផ្ទៃដីជិតពីរ ហិចតា (ទទឹង ១១០ ម៉ែត្រ និងបណ្តោយ ១៥៦ ម៉ឺត្រ)។

កាលដើមឡើយ វត្តនេះមិនទាន់មានជាព្រះវិហារធំដូចសព្វថ្ងៃនោះទេ គឺមានតែសាឡំ (ព្រះវិហារតូច) តែប៉ុណ្ណោះ។ លុះចំណេរកាលកក្រោយមក ក្នុងអំឡុងសើម ទ.វទី៦០ តួព្រះវិហារចាស់ត្រូវបានរុះរើចេញនៅសល់តែគ្រឹះ ហើយវិហារថ្មីត្រូវបានសាងសង់ពីលើខឿនព្រះវិហារចាស់ដដែល ដែលមានឯកឧត្តម អ៊ុង ក្រពុំផ្កា ជាស្ថាបត្យករផង និងជាវិស្វករផង។ ជាសក្ខីភាព សព្វថ្ងៃយើងនៅឃើញខ្លោងទ្វារ ធំចាស់ខាងមុខបែរទៅរកមហាវិថីព្រះនរោត្តមដែលចារឹកស្លាក់ ព.ស. ២៥០៣ គ.ស. ១៩៦០។ ព្រះវិហារវត្តនេះ មានបណ្តោយប្រវែង២១ ម៉ែត្រ ទទឹង ៩ម៉ែត្រ និងកម្ពស់គិតដល់ពិតាន ៨ម៉ែត្រ។ ប៉ុន្តែកាលជំនាន់នោះ វត្តនេះពុំទាន់បានសាងសង់រួចរាល់ជាស្ថាពរនៅឡើយទេ ដោយសារបញ្ហាអស្ថេរភាពស្រុក ទេសកាលពី ទ.វទី៧០។ ក្រោយសម័យខ្មែរក្រហម នៅអំឡុងទ.វទី៨០ វត្តនេះត្រូវបានទុកចោលមានប្រជាជន ជាច្រើនគ្រួសារចូលមករស់នៅជុំវិញបរិវេណវត្តទាំងមូល។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធជាច្រើនរបស់វត្តត្រូវបានបំផ្លិចបំផ្លាញ ដូចជា សាលាឆាន់ កុដិ សាលាបាលី និងចេតិយជាដើម។

លុះមកដល់ដើម ទ.វទី៩០ ទើបគេចាប់ផ្តើមរៀបចំតំណើរការវត្តនេះឡើងវិញ ហើយមានព្រះសង្ឃត្រឹម៤អង្គប៉ុណ្ណោចូលមកគង់នៅ។ ព្រះវិហារត្រូវបានជួសជុលកែលំអរបន្ថែម និងសាងសង់បង្ហើយដំបូល។ លក្ខណៈពិសេសផ្នែកស្ថាបត្យកម្ម នៃព្រះវិហារវត្តនេះ គឺគ្មានសសរទ្រសូម្បីតែមួយដើម(សសរកណ្តាល) នៅក្នុងព្រះវិហារ ហើយពេលនិយាយនៅក្នុងព្រះវិហារពុំមាន សម្លេងខ្ទរដូចព្រះវិហារវត្តដទៃឡើយ។ សំណង់ចាស់ៗដដែលនៅសេសសល់រហូតមកទល់បច្ចុប្បន្នក្រៅពីព្រះវិហារនៅមានខ្លោងទ្វារ កុដិចំនួនពីរ របងវត្តផ្នែកខ្លះ និងចេតិយបុរាណចំនួនប្រាំ ដែលមួយក្នុងចំណោមនោះជាចេតិយរបស់ចៅឃុនប្រយូរវង្សប៉ាត ប៉ុន្តែអដ្ឋិធាតុ និងវត្ថុមានតម្លៃត្រូវបានគាស់កកាយបាត់អស់ហើយនៅសល់តែតួចេតិយទទេដែលប្រជាពលរដ្ឋចំណុះជើងវត្តនាំគ្នាយកធ្វើជាផ្ទះសម្បែងស្នាក់នៅ។

សព្វថ្ងៃ វត្តប្រយូរវង្ស មានព្រះសង្ឃសរុប១០អង្គស្នាក់នៅ។ រីឯប្រជាពលរដ្ឋដែលកំពុងតាំងទីលំនៅក្នុងបរិវេណវត្តនេះ បើតាមស្ថិតិចាស់របស់ប្រធានភូមិមានចំនួន៤១៤ គ្រួសារ។

វត្តប្រយូរវង្ស_ថ្ងៃច័ន្ទទី ៧ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២១

ឯកសារ: កម្ពុជាកន្លះសតវត្សរ៍ មុននិងក្រោយ

តម្លៃមនុស្ស

តម្លៃមនុស្ស

អំពី មនុស្សលោក

មនុស្ស តាមសព្ទ គឺអ្នកដឹងនូវហេតុនឹងមិនមែនហេតុ អ្នកមានសន្តានចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់ អ្នកមានគំនិតលូតលាស់។ តាមសេចក្ដីបានដល់សត្វវិសេសមួយពួក ដែលមានចិត្តគំនិតអធ្យាស្រ័យ កិរិយាមាយាទនិងលក្ខណៈខ្ពង់ខ្ពស់ ប្លែកពីសត្វតិរច្ឆាន គឺចេះដឹងស្គាល់ហេតុល្អ និងហេតុអាក្រក់ ស្គាល់ខុសស្គាល់ត្រូវស្គាល់ថា ហេតុនេះឱ្យផលជាសុខ ហេតុនេះឱ្យផលជាទុក្ខ អំពើដែលកំពុង

ប្រព្រឹត្តធ្វើនេះ នាំឱ្យមានគ្រោះថ្នាក់ឬនាំឱ្យមានសុភមង្គល កិច្ចការនេះ នាំ

ឱ្យវិនាសហិនហោច កិច្ចការនេះនាំឱ្យបានចម្រើនរុងរឿង ចេះធ្វើច្បាប់ ចេះគោរពច្បាប់ ។ល។

លោក តាមសព្ទ គឺសភាវធម៌ដែលតែងតែវិនាសទៅ ឬរលាយទៅ។ តាមសេចក្ដីបានដល់សភាវធម៌ដែលតែងតែកើតឡើងហើយវិនាសទៅវិញជារឿយៗ ជួនកាលបាត់ៗ ឃើញៗ គឺកើតឡើងហើយ បាត់ទៅ បាត់ទៅហើយកើតឡើងវិញ តាមកាលសម័យ។ បើរាប់ថាប្រភេទគឺ ដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ មេឃ អាកាស ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ផ្កាយ មនុស្ស សត្វតិរច្ឆានទូទៅទាំងអស់ ឋានមនុស្ស ឋានសួគ៌ ឋានព្រហ្ម ឋាននរក ប្រេត។ល។ រួបរួមពាក្យទាំងពីរនេះមកគឺ មនុស្សដែលកើតដោយអំណាចលោកគឺ ដី ទឹក ភ្លើង ខ្យល់ និងអាកាសផ្សែផ្សំឡើង មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏វិនាសឬរលាយក្លាយទៅជាដី ទឹកភ្លើង ខ្យល់ និងអាកាសវិញ ហៅថា មនុស្សលោក។ មនុស្សលោក មានជាតិសាសន៍ មានឈ្មោះ មានចំនួន មានប្រភេទ មានលំនៅ មានអធ្យាស្រ័យ មានមុខការ មានជំនឿ។ល។ ច្រើនស្ទើររាប់មិនអស់ ដោយធម្មតាតាក់តែងមក។

I– មនុស្សលោក និងវាសនា

មនុស្សលោកម្នាក់ៗ សុទ្ធតែមានព្រេងវាសនា ដោយជៀសវាងពុំរួច។ វាសនានោះ គឺជាលទ្ធផលរបស់កម្មចាស់ ដែលតាក់តែងរៀបចំ កម្រិតក្របខណ្ឌ ឱ្យមនុស្សលោកទៅជាល្អអាក្រក់ ខ្ពង់ខ្ពស់ ថោកទាបក្រខ្សត់ សម្បូរសប្បាយ អាយុវែង អាយុខ្លី មានប្រាជ្ញា អប្បឥតប្រាជ្ញាចេះដឹង ល្ងង់ខ្លៅ។ល។ ប៉ុន្តែ គេមានទំនងអាចដណ្ដើមយកជ័យជម្នះនឹងវាសនាអាក្រក់បានខ្លះៗ ឬខកខានបានទទួលជោគវាសនាល្អ ក្នុងពេលខ្លះដោយមាន៖

១ – មានសេចក្ដីព្យាយាម គឺខំប្រឹងប្រែងខ្នះខ្នែង ខ្មីឃ្មាតសង្វាត លះបាបអកុសលលាមកអាក្រក់ចាស់ ដែលកើតមានហើយក្នុងអតីតកាល ឱ្យអស់រលីងទៅ ព្យាយាមការពារបិទស្ទះបាបអកុសលថ្មី ក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងអនាគត ដែលមិនទាន់កើតមាន កុំឱ្យកើតមាន ព្យាយាមចម្រើនបុណ្យកុសលថ្មី ក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងអនាគត ដែលបម្រុងនឹងកើតឬកំពុងកើតមាន ឱ្យកើតមានប្រាកដឡើង ព្យាយាមអប់រំបុណ្យកុសលចាស់ដែលមានស្រាប់ហើយ ឱ្យរឹងរឹតតែចម្រើនកើតឡើង កុំឱ្យសាបរលាបទៅវិញ។

សេចក្ដីព្យាយាមនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនា បានចាត់ទុកថា ជាគុណធម៌មួយយ៉ាងប្រសើរបំផុត មនុស្សលោកប្រព្រឹត្តធ្វើអ្វីៗ បើខ្វះសេចក្ដីព្យាយាមហើយ ពុំអាចសម្រេចផលតាមប្រាថ្នាឡើយ ពីព្រោះធម៌នេះ អាចធ្វើមនុស្សលោក

ដែលពុំធ្លាប់មានវាសនាសោះ ឱ្យទៅជាអ្នកមានវាសនាយ៉ាងទំនើបក៏បាន

ច្នៃមនុស្សលោក ឱ្យទៅជាទេព្តា ជាព្រហ្មជាពោធិសត្វ ជាព្រះសម្ពុទ្ធក៏បាន

ធ្វើមនុស្សលោក ឱ្យឆ្លងផុតអំពីទុក្ខទោសគ្រោះថ្នាក់ក៏បាន។ ព្រោះហេតុនោះ

ទើបក្នុងចំនួនពុទ្ធការកធម៌១០ គឺធម៌ដែលសាងឬច្នៃមនុស្សលោក ឱ្យទៅជាព្រះពុទ្ធ មានវីរិយៈ នៅក្នុងនោះដែរ ដូចជាព្រះសម្ពុទ្ធបរមគ្រូ កាលមិនទាន់បានត្រាស់ដឹង នៅជាព្រះពោធិសត្វព្រះនាម ជនក នៅឡើយ ទ្រង់កំពុងសាងវីរិយបារមីព្រះអង្គខំព្យាយាមហែលឆ្លងមហាសមុទ្រយ៉ាងធំធេង ត្រាតែដល់ត្រើយរួចចាកគ្រោះថ្នាក់បានសង្ខេបរឿងដូចតទៅនេះ ៖

កាលកន្លងទៅយូរអង្វែងហើយ ព្រះបរមពោធិសត្វ ទ្រង់ច្យុតចាក

ទេវលោក មកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃអគ្គមហេសីព្រះបាទអរិដ្ឋជនក ក្នុងក្រុងមិថិលាមហានគរ។ ក្រោយបន្តិចមក នគរកើតមានសង្គ្រាមព្រះបាទអរិដ្ឋជនក ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ ព្រះនាងក៏ភៀសខ្លួនរត់ចេញពីនគរទៅនៅឯស្រុកចមា

នគរ។ កាលព្រះពោធិសត្វប្រសូតមកហើយ ព្រះនាងថ្វាយព្រះនាមថា មហាជនក

កុមារ។ លុះព្រះអង្គមានព្រះជន្មាយុ១៦ វស្សា ក៏លាព្រះវរមាតាត្រឡប់ទៅនគរវិញ ធ្វើដំណើរដោយជិះសំពៅ។ លុះទៅដល់កណ្ដាលសមុទ្រធំធេង មានខ្យល់ព្យុះយ៉ាងខ្លាំងបោកបក់បែកសំពៅ លិចលង់ក្នុងលំហមហាសមុទ្រ មនុស្សដែលនៅក្នុងសំពៅទាំងប៉ុន្មានស្លាប់អស់ នៅសល់តែព្រះពោធិសត្វមួយព្រះអង្គឯង ទ្រង់ខំតាំងសេចក្ដីព្យាយាមហែលទឹកអស់៧ថ្ងៃ ទើបមណី

មេខលាទេព្តា ដែលរក្សាសមុទ្រមកស្រង់ព្រះអង្គយកទៅដាក់ក្រោមដើមស្វាយ ក្នុងឧទ្យានក្បែរនគរមិថិលានោះ។ នៅពេលនោះពួកមហាជនកំពុងតែដើរស្វែងរកអ្នកមានបុណ្យ ដើម្បីលើកឱ្យសោយរាជ្យក្នុងនគរមិថិលា ដោយព្រះអង្គមានបុណ្យស្រាប់ គេក៏លើកព្រះអង្គឱ្យសោយរាជ្យ អភិសេកជាមួយនឹងសិម្ពិនី ឱ្យជាអគ្គមហេសី រួចហើយទើបព្រះអង្គទៅដង្ហែយកព្រះមាតា មកនៅក្នុងនគរមិថិលាវិញ។

សេចក្តីព្យាយាមនេះ មិនត្រឹមតែធ្វើមនុស្សលោក ឱ្យទៅជាខ្ពង់ខ្ពស់ថ្លៃថ្នូរប៉ុណ្ណោះទេ គឺទុកដូចជារបងឬសម្រាស់ សម្រាប់បិទការពារមិនឱ្យវាសនាថោកទាប ដែលបម្រុងនឹងកើតមាន មិនឱ្យកើតបានទៀតផង។

២ – អ្នកមានសេចក្ដីព្យាយាមបន្ធូរបន្ថយ គឺលះបង់សេចក្ដីព្យាយាម មិនប្រារព្ធផ្ដើមកិច្ចការចាំបាច់ ដែលត្រូវធ្វើខានមិនបាន។ ហីនវីរិយៈ នេះព្រះពុទ្ធសាសនាចាត់ទុកថាជាអកុសលធម៌មួយយ៉ាងចង្រៃបំផុត ពីព្រោះអាចធ្វើមនុស្សលោកឱ្យទៅជាៈ អាក្រក់ថោកទាបក្រខ្សត់ អាយុខ្លី អប្បឥតប្រាជ្ញាល្ងង់ខ្លៅ។ល។ ក៏បាន អាចធ្វើមនុស្សឱ្យក្លាយជាតិកំណើត ទៅជាសត្វតិរច្ឆានក៏បាន ទៅជាអាទិសមានកាយគឺប្រេត អាសុរកាយក៏បាន រហូតដល់ទៅបំផ្លាញវាសនា របស់មនុស្សលោកដែលបម្រុងនឹងខ្ពង់ខ្ពស់ថ្លៃថ្នូរ ឱ្យទៅជាថោកទាបវិញក៏បាន។

៣ – ការដល់ព្រម គ្រប់គ្រាន់ បរិបូរណ៍សមប្រកបមាន៤យ៉ាងគឺ៖

ក – ការក្រោកម្នីម្នា ស្ទុះស្ទា ស្រវាស្រទេញ មិនតំអក់ទម្រន់ ក្រវើនក្រតើន រវៀសរវៃ ប្រឹងប្រែង ស្វះស្វែងរកសិក្សាចំណេះវិជ្ជាសម្រាប់ផ្លូវធម៌នឹងផ្លូវលោក ទាន់ខ្លួនកំពុងពេញវ័យ ខំប្រឹងប្រែង ប្រកបការងារទាន់ពេលវេលាឬកាលសម័យ មិនប្រកាន់ថាយប់ថ្ងៃ ក្ដៅត្រជាក់ លំបាកស្រណុក ដើម្បីកាក់កបសម្បូរសប្បាយដោយភោគទ្រព្យ។

ខ – ការថែរក្សា គឺបានភោគទ្រព្យមកហើយ ត្រូវចេះថែរក្សាការពារ រៀបចំទុកដាក់ឱ្យបានគង់វង្ស កុំឱ្យវិនាសអន្តរាយបាត់បង់ទៅវិញ។

គ – ភាពជាអ្នកមានមិត្រល្អ គឺមិត្រដែលមានចិត្តស្មោះត្រង់នឹងខ្លួនមិត្រដែលរួមសុខទុក្ខជាមួយគ្នា មិត្រហ៊ានប្រាប់ការណ៍អាថ៌កំបាំងហើយពិតផង មិត្រដឹកនាំឱ្យបានប្រយោជន៍ ចម្រុងចម្រើនវៀរចាកទោសពៃរ៍។

ឃ – ជាអ្នកចិញ្ចឹមជីវិតស្មើ គឺចិញ្ចឹមជីវិតស្មើនឹងផ្នែកទ្រព្យសម្បត្តិ ដែលខ្លួនរកបានមកហើយបែងចែកជា ៤ ផ្នែក ទុកមួយផ្នែកសម្រាប់ចាយវាយនិងប្រើប្រាសធម្មតា ហៅថាសមជីវិតា។

សម្បទាទាំង៤ យ៉ាងនេះ ទុកដូចជាឃ្លាំងសម្រាប់ផ្ទុកទ្រព្យសម្បត្តិផងអាចញ៉ាំងមនុស្សអ្នកខ្សត់ខ្សោយភោគទ្រព្យ ឱ្យទៅជាអ្នកមានសម្បូរហូរហៀរផង ជាជំនួយដល់វាសនាល្អខ្ពង់ខ្ពស់របស់មនុស្សលោកផង ជារបងសម្រាប់ការពារវាសនាអាក្រក់ថោកទាប របស់មនុស្សលោកដែលបម្រុងនឹងកើតមានកុំឱ្យកើតមានផង។

៤ – កោសជ្ជៈ អ្នកខ្ជិលច្រអូសងោកងក់ ធ្ងន់ដៃធ្ងន់ជើងលើកឈាន មិនរួច។ កោសជ្ជៈនេះ ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏ចាត់ទុកថា ជាអកុសលមួយយ៉ាងចង្រៃបំផុតដែរ ពីព្រោះវាអាចបំផ្លិចបំផ្លាញវាសនារបស់មនុស្សលោក ដែល

បម្រុងនឹងខ្ពង់ខ្ពស់ ថ្លៃថ្នូរ ដោយមានទ្រព្យសម្បត្តិស្ដុកស្តម្ភមាំមួន ចំណេះវិជ្ជា

ជាកវីបណ្ឌិតយ៉ាងជំនាញ ឱ្យទៅជាអ្នកទីទ័លក្ររហេមរហាមក៏បាន ឱ្យទៅជា

អ្នកល្ងង់ខ្លៅអប្បឥតប្រាជ្ញាក៏បាន ទុកដូចជាគម្របឬសម្រាស់ សម្រាប់បិទផ្ជិត

វាសនាខ្ពង់ខ្ពស់ថ្លៃថ្នូរ របស់មនុស្សលោកមិនឱ្យមានពន្លឺរស្មីក៏បាន។

ដើម្បីពិសោធន៍ឱ្យដឹងថា តើមនុស្សលោកម្នាក់ៗ ត្រូវមានវាសនាខ្ពង់ខ្ពស់

ថ្លៃថ្នូរឬទេ គេត្រូវតែលះបង់ហីនវិរិយៈ និងកោសជ្ជៈចេញជាដាច់ខាត ហើយប្រញាប់ប្រញាល់ចម្រើនវីរិយៈ និងសម្បទា ឱ្យកើតឡើងជំនួសវិញភ្លាមៗ ពីព្រោះវាសនាគឺបុណ្យព្រេង ពុំមែនលើកទ្រព្យសម្បត្តិនិងចំណេះវិជ្ជាតាមមកជូន ដោយមនុស្សលោកគ្មានព្យាយាមនិងប្រឹងប្រែងនោះបានឡើយ ស្ករមាននៅក្នុងផ្កាត្នោត និងដើមអំពៅពិតមែន ប៉ុន្តែផ្កាត្នោតឬដើមអំពៅ ពុំមែនបញ្ចេញស្ករទាំងដុំ ទាំងគ្រាប់ទាំងនាឡិទាំងកញ្ចប់មកជូន ដោយមនុស្សលោកមិនគាបយកទៅរម្ងាស់បានឡើយ។

II – មនុស្សលោក និងមិត្រ

អ្នកដែលរាប់អានគ្នាយ៉ាងជិតដិតស្និទ្ធស្នាល អស់ពីចិត្តថ្លើម ហៅថា មិត្ត។ មនុស្សលោកម្នាក់ៗ បើសង្កេតតាមដានសាច់ការ អ្វីមួយ សុទ្ធតែប្រាថ្នារកសុខទាំងអស់គ្នា ដូច្នេះម្នាក់ៗ ពុំអាចនៅទ្រមឹងត្រមោចតែម្នាក់ឯងបានទេ គឺគេត្រូវតែស្វែងរកការចងមិត្ត ដើម្បីវាតពង្រីកសេចក្ដីសុខ ដែលរកបានផ្ទាល់ខ្លួនមកខ្លះៗ ហើយឱ្យទូលំទូលាយ។ តាមគម្ពីរព្រះពុទ្ធសាសនា សម្ដែងអំពីមិត្រមានពីរពួក៖

១ – មិត្រដែលមានចិត្តគំនិតនិងអធ្យាស្រ័យល្អ ហៅថាកល្យាណមិត្រ

២ – មិត្រដែលមានចិត្តគំនិត និងអធ្យាស្រ័យលាមកអាក្រក់ ហៅថា បាបមិត្រ។

មិត្តល្អមាន៤ ប្រភេទគឺ៖

ក – មិត្រជួយដឹកនាំទំនុកបម្រុងឱ្យមានដំណើរស្រួល

ឆ្ពោះទៅរកសេចក្ដីចម្រើន

ខ – មិត្ររួមសុខទុក្ខជាមួយគ្នាមិនរត់ចោលគ្នាក្នុងគ្រាមានអាសន្នអន្ធក្រ

គ – មិត្រដែលនាំប្រាប់ពន្យល់អំពីសេចក្ដីចម្រើន

ឃ – មិត្រមានសេចក្ដីអនុគ្រោះ និងអាណិតអាសូរដល់គ្នីគ្នា។

មិត្តអាក្រក់មាន៤ប្រភេទគឺ៖

ក – មិត្រគិតតែចង់បានកេងប្រយោជន៍ពីមិត្រវិញ

ខ – មិត្របានតែខាងសម្ដី គឺល្អតែមាត់ក្រៅ

គ – មិត្រប៉ិនខាងនិយាយអែបអបចាក់បណ្ដោយតាម

ឃ – មិត្រដឹកនាំឱ្យតែខាងវិនាសហិនហោច។

មិត្រដែលមនុស្សលោកត្រូវចងគឺកល្យាណមិត្រ។ កល្យាណមិត្រនេះ ទោះបីមានតែម្នាក់ក៏ដោយ មនុស្សលោកត្រូវតែចងភ្ជាប់ទុកជាការចាំបាច់ពីព្រោះមិត្រនេះ អាចជួយផ្ដល់សេចក្ដីសុខចម្រុងចម្រើនដល់មនុស្សលោកបានដូចបំណង ដូចជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាដើម ព្រះអង្គតែមួយព្រះអង្គឯងគត់ ប៉ុន្តែ អាចរកសេចក្ដីសុខពិត មកជូនមនុស្សលោក បានយ៉ាងទូលំទូលាយ។

មិត្រដែលមនុស្សលោកមិនត្រូវចង ឬមិនត្រូវសេពគប់ គឺបាបមិត្រ។ បាបមិត្តនេះ ទោះបីមានច្រើនយ៉ាងណាក៏ដោយ ត្រូវតែចៀសវាងថយចេញឱ្យឆ្ងាយជាដាច់ខាត ពីព្រោះមិត្រនេះ ផ្ដល់សុទ្ធតែទុក្ខទោសវិនាសអន្តរាយ ដល់មនុស្សលោកយ៉ាងពិតប្រាកដ។ ដូចជាស្ដេចអជាតសត្រូវទៅចងមិត្រនឹងភិក្ខុទេវទត្តដែលជាបាបមិត្រ គឺភិក្ខុទេវទត្តនេះ ជាជាតិក្សត្រមានមានះ ខ្លាំងណាស់ បានច្រណែនឈ្នានីសនឹងព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយអាងលេសថា ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាជាតិក្សត្រ ចំណែកខ្លួនក៏ជាជាតិក្សត្រដែរ ឥឡូវនេះ បើព្រះអង្គបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ ខ្លួនអញក៏ត្រូវតែបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធដែរ ទើបខំព្យាយាមធ្វើគត់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ លុះធ្វើមិនបានសម្រេចដូចបំណង ក៏ទៅនិយាយបញ្ចុះបញ្ចូលលួងលោមបោកបញ្ឆោតស្ដេចអជាតសត្រូវ ដែលកំពុងមានវ័យនៅក្មេង ដើម្បីជាកម្លាំងជួយឱ្យបានសម្រេចដូចបំណង ដោយឧបាយកលផ្សេងៗ ថាព្រះអង្គ! មនុស្សលោកឥឡូវនេះ អាយុខ្លីណាស់ ហើយព្រះអង្គកំពុងនៅក្មេងក្រែងមិនបានសោយរាជ្យ ពីព្រោះរាជសម្បត្តិនោះ ត្រូវធ្លាក់មកលើព្រះអង្គហើយ ហេតុនេះ សូមព្រះអង្គសម្លាប់ព្រះវរបិតារបស់ព្រះអង្គចោលទៅ ទើបបានសោយរាជ្យឆាប់ ចំណែកអាត្មាភាពឯនេះ ក៏ព្យាយាមធ្វើគត់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធដែរ ដើម្បីបានត្រាស់ដឹងឆាប់។ ស្ដេចអជាតសត្រូវ ហេតុតែខ្លួននៅក្មេង ខ្ចីសេចក្ដីមិនទាន់ដឹងការណ៍រាក់ជ្រៅ ក៏ជឿស្លុងព្យាយាមរករឿងសម្លាប់ព្រះបាទពិម្ពិសារ ជាព្រះវរបិតាទាល់តែបាន ហើយក្រោយមកក៏បានសោយរាជ្យមែន។ ចំណែកភិក្ខុទេវទត្ត ទោះបីខំព្យាយាមធ្វើគត់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ យ៉ាងណាក៏មិនបានសម្រេចដូចបំណងទាល់តែបែកដើមទ្រូងស្លាប់ព្រះធរណីស្រូប ទៅកើតក្នុងអវិចីនរកទល់គ្នានឹងសព្វថ្ងៃនេះ។

III– មនុស្សលោក និងច្បាប់

មនុស្សលោកមិនអាចនៅទោលតែម្នាក់ឯងបានឡើយ គឺត្រូវនៅរួមគ្នាជាមង្គល។ សង្គមមានច្រើនប្រភេទ៖

– សង្គមតូចបំផុត មានត្រឹមតែប្ដីប្រពន្ធកូនចៅ ហៅថាគ្រួសារ។

– សង្គមធំលើសនេះបន្ដិច មានញាតិសាច់សារលោហិតរាប់បញ្ចូលផងហៅថា ត??????

្រកូល។

– សង្គមធំទូលាយលើសនោះទៅទៀត ដែលគេរួបរួមចងជាបក្សសម្ព័ន្ធជាតិនឹងរដ្ឋនីមួយៗ ឱ្យមានអង្គការបីជាមួយគ្នាគឺអង្គការនីតិបញ្ញត្តិ អង្គការនិតីប្រតិបត្តិ និងអង្គការតុលាការ ហៅថា បក្សសម្ព័ន្ធ។

ដើម្បីឱ្យសង្គមទាំងនោះ មានសេចក្ដីសុខសាន្តនិងរៀបរយងាយគ្រប់គ្រង គេត្រូវតែធ្វើច្បាប់សម្រាប់មនុស្សលោក ហើយមនុស្សលោក ត្រូវតែនៅក្រោមអំណាចច្បាប់។ ប៉ុន្តែ បើមនុស្សលោកណាមិនចេះច្បាប់ មិនស្គាល់ច្បាប់ គឺមិនគោរពសិទ្ធិសេរីភាព អធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី ទំនៀមទម្លាប់

បេតិកភណ្ឌនិងសម្បត្តិវប្បធម៌ របស់ប្រទេសជាតិគេ មនុស្សលោកនោះ គេហៅថា មនុស្សឥតច្បាប់ ឥតទម្លាប់ ជាមនុស្សព្រៃផ្សៃ ជាមនុស្សទមិឡអន្យតិរ្ថិយ មនុស្សលោកដទៃមិនត្រូវទៅសេពគប់សមគំនិតយកធ្វើជាមិត្រឡើយ។

IV– មនុស្សលោក និងសាសនា

ទោះជានៅក្នុងសម័យណាក៏ដោយ មនុស្សលោក តែងតែមានការភ័យ

តក់ស្លុតរន្ធត់ ស្លន់ស្លោចំពោះសេចក្ដីស្លាប់ ដែលបណ្ដាលពីហេតុផ្សេងៗ

មកកំញើញកំហែងគំរាមខ្លួនជានិច្ច។ ដោយមានការភ័យតក់ស្លុត ជាមូលហេតុដូច្នេះហើយ ទើបជំរុញមនុស្សលោកតាំងពីជំនាន់ណាៗមក ឱ្យស្ទុះស្ទាស្រវារកវត្ថុសម្រាប់ទីពឹងរៀងៗខ្លួន ជាបន្ទាន់គឺអ្នកខ្លះយកភ្នំអ្នកខ្លះយកព្រៃ ដើមឈើថ្មចេតិយ សមុទ្រជាដើម ជាទីពឹងពីព្រោះគេជឿដោយខ្វះវិចារណញ្ញាណថា ពុំនឹងបែបនេះ ប្រហែលជានឹងនាំឱ្យក្សេមក្សាន្ត រួចចាកគ្រោះថ្នាក់មរណភ័យដោយពិត ម៉្លោះហើយជំនឿនោះ ក៏ចេះតែមានជាប់តរហូតមក។ លុះព្រះពុទ្ធជាបរមគ្រូបានត្រាស់ដឹងឡើងកាលណា ទ្រង់បានត្រាស់បញ្ជាក់ក្នុងព្រះសូត្រ ចំពោះអគ្គិទត្តបុរោហិតថា “មនុស្សលោកភាគច្រើន កាលណាមានសេចក្ដីស្លាប់មកកំហែងគំរាមឱ្យភ័យតក់ស្លុតហើយ រមែងរត់រកភ្នំខ្លះ ព្រៃឈើខ្លះ ដើមឈើ

ខ្លះ សួនចារខ្លះ ចេតិយខ្លះ យកមកជាទីពឹងពាក់ ពំនឹងរបៀបនេះពុំមែននាំឱ្យសុខក្សេមក្សាន្តប្រសើរឧដុង្គឧត្តម នាំឱ្យរួចចាកសេចក្ដីទុក្ខគ្រប់យ៉ាងបានទេ (ផ្ទុយពីនេះវិញ ) លុះណាតែយកព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃជាទីពឹង ព្រមទាំងឃើញច្បាស់ នូវអរិយសច្ចបួនគឺទុក្ខ ហេតុដែលបណ្ដាលឱ្យកើតទុក្ខ (តណ្ហា) អរិយមគ្គមានអង្គ៨ជាផ្លូវត្រង់ ឆ្ពោះទៅកាន់ទីរំលត់ទុក្ខ និងព្រះនិព្វានជាកន្លែងរំលត់ទុក្ខ ដោយប្រាជ្ញាដែលពិចារណាហើយផង ទើបចាត់ទុកថា ជាទីពឹងដ៏ក្សេមក្សាន្ត ប្រសើរឧដុង្គឧត្តម អាចរួចចាកទុក្ខទាំងពួងបានដោយពិត”។ ព្រះពុទ្ធទ្រង់ជាអ្នកដឹកនាំពន្យល់ផ្លូវឱ្យសត្វដើរតាម ថាផ្លូវនេះត្រូវល្អ គឺមិនឆ្ងាយពេកមិនវាងមិនរដិបរដុបមិនមានភក់ មិនរអិល មិនមានគ្រោះថ្នាក់ ផ្លូវនេះមានគ្រោះថ្នាក់ដោយរអិល មានភក់ល្បប់ មានដង្គត់ – ជីញ្ជង់ មានបន្លាច្រើនមិនគួរដើរ គួរតែចៀសវាង ព្រះធម៌សម្រាប់យឺតយោងស្រោចស្រង់សត្វអ្នកប្រតិបត្តិតាម ព្រះសង្ឃជាស្រែបុណ្យ សម្រាប់ព្រួសសាបបណ្ដុះពូជកុសល។

អាស្រ័យហេតុនេះ មនុស្សលោក ត្រូវតែមានសាសនាណាមួយ ដែលខ្លួនមានជំនឿ គួរប្រកាន់យកជាចាំបាច់ពីព្រោះមានសាសនាខ្លះជួនកាលទុកដូចជាឃ្លាំងវប្បធម៌អក្សរសាស្ត្រ នឹងទំនៀមទម្លាប់ជាតិគេទៀតផងដូចជាព្រះពុទ្ធសាសនា ទុកដូចជាឃ្លាំងវប្បធម៌ នឹងអក្សរសាស្ត្រជាតិខ្មែរជាដើម។ ផ្ទុយទៅវិញបើជាតិសាសន៍ណាគ្មានសាសនា គឺគេមិនត្រូវការនឹងសាសនា អ្នកប្រាជ្ញលោកចាត់ទុកជាមនុស្សព្រៃផ្សៃ គ្មានវប្បធម៌គ្មានសីលធម៌ គ្មានទំនៀមទម្លាប់ គឺជាមនុស្សដើរតែឈ្លានពានគេ ជិះជាន់បៀតបៀនលើសិទ្ធិសេរីភាព អធិបតេយ្យភាព បូរណភាពទឹកដី និងទ្រព្យសម្បត្តិវប្បធម៌របស់ជាតិគេ ដោយឥតកោតញញើត ឥតអៀនខ្មាសដូចសត្វតិរច្ឆាន។

មនុស្សលោកមាន៤ចំពួក៖

១ – មនុស្សដែលមានរាងកាយវិកលវិការ ជាសំណល់ផលមកអំពីបាបកម្មចាស់ប្រកបការងារដោយដៃជើងខ្លួនឯងមិនកើត ដើរតែសុំទានគេយកមកចិញ្ចឹមជីវិត បានព្រឹកខ្វះល្ងាច បានល្ងាចខ្វះព្រឹកអត់ៗ ឃ្លានៗ

មានអាការដូចជាប្រេត។

២ – មនុស្សអនាថា គ្មានទីពឹង ចិញ្ចឹមជីវិតអាស្រ័យដោយបុគ្គលដទៃ គ្មានគំនិតខំប្រឹងប្រែងខ្នះខ្នែងប្រកបការងារផ្សេងៗ តាមពេលវេលារស់នៅដោយត្រដាបត្រដួសរហេមរហាមមានអាការដូចជាសត្វតិរច្ឆាន។

៣ – មនុស្សដែលមានចិត្តអាក្រក់ ឃោរឃៅ ប្រព្រឹត្តតែអំពើលាមក

អាក្រក់ផ្សេងៗ មានឃាតកម្មនិងចោរកម្មជាដើម ត្រូវអាជ្ញាធរចាប់ខ្លួនធ្វើទោសដាក់គុកតាមច្បាប់ រងទុក្ខវេទនាអស់សិទ្ធិសេរីភាពដូចជាសត្វនរក។

៤ – មនុស្សដែលមានហិរិនិងឧត្តប្បៈ គឺចេះអៀនខ្មាសនឹងអំពើបាបតក់ស្លុតនឹងអំពើបាបអកុសលប្រព្រឹត្តតែកុសលកម្មបថ១០ ខ្ជាប់ខ្ជួនតែក្នុងមនុស្សទេវោ ឬមនុស្សភូតោ។

មនុស្សលោក មាន៥ ជំពួកទៀត៖

១ – មនុស្ស ដែលរងទុក្ខវេទនាជានិច្ចមិនដែលស្រាកស្រាន្ត

២ – មនុស្សដែលទទួលរងតែនឹងជំងឺតម្កាត់ផ្សេងៗពុំដែលបានជាសះស្បើយល្ហើយ

៣ – មនុស្សដែលឆ្កួតវង្វេងវង្វាន់ភាន់ភាំងស្មារតី យកជាការមិនបាន

៤ – មនុស្សដែលចំពាក់បំណុលគេ គេនឹងទារពីមុខពីក្រោយដោះមិនរួច

៥ – ខ្ញុំកំដរ រស់នៅដោយពឹងផ្អែកនឹងបុណ្យម្ចាស់ ឬចៅហ្វាយនាយ។

មនុស្សលោកទាំង៥ចំពួកនេះ ទោះបីមានជីវិតរស់នៅ ក៏លោកថាដូចជាស្លាប់បាត់ទៅហើយ។

កាពីតែនៃជីវិត ភាគ២ (ត)

ពេលវេលាផ្លាស់ប្ដូរជានិច្ច ឧស្សាហ៍បានទទួលបាច់ផ្កា នឹងសំបុត្រសារភាពស្នេហ៍មួយពីថម។
ទោះបីជាកាយឆ្ងាយតែដួងចិត្តយើងនៅក្បែរគ្នា
ថមបានចំណាយពេល២សប្តាហ៍ មកសួរសុខទុក្ខឧស្សាហ៍
ទីបំផុតថ្ងៃដែលឧស្សាហ៍ទន្ទឹងរង់ចាំបានមកដល់ គឺថ្ងៃដែលនាងទទួលសញ្ញាប័ត្រថ្នាក់អនុបណ្ឌិត។ នៅក្នុងសាលដ៏ធំមួយមានសិស្សជិត១០០០នាក់

កាពីទែនជីវិត ភាគ២ (ត)

ហាងកាហ្វេSilen ជាកន្លែងធ្វើការចាស់របស់អាសេក
ពូពន្លឺជាម្ចាស់ទូរសៀវភៅចាស់ដែលបានទូកចៅលសៀវភៅ មួយចំនួននៅផ្ទះ ឧស្សាហ៍កាលពីមុន គាត់ជាប្អូនប្រុសបង្កើតរបស់ម្តាយនាង។ ហើយពួកគាត់ទើបតែមានទំនាក់ទំនងជាមួយគ្នាម្តងទៀត។ ពេលនេះពូពន្លឺមានកូនស្រីម្នាក់ ហើយប្រពន្ធគាត់បានលាចាកលោកហើយដោយរោគបេះដូង។ គាត់ជាម្ចាស់រោងម៉ាស៊ីនកិនស្រូវនៅខេត្តបាត់ដំបង។
នៅពេលឧស្សាហ៍អផ្សុកនាងក៏បាននឹកដល់ថម ហើយបានផ្ញើសារមួយទៅថម។ ជូនចំពោះថម!
តើលោកចាំខ្ញុំបានទេ ! ខ្ញុំគឺឧស្សាហ៍ដែលអង្គុយក្បែរលោកលើយន្តហោះ….នាងបានសួរសុខទុក្ខថម ហើយក៏បានសរសេរមួយប្រយោគថា …. ខ្ញុំមិនដឹងថាហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំប្រាប់រឿងទាំងនេះទៅលោកទេ។ ប៉ុន្តែខ្ញុំពិតជានឹក…..! នាងក៏ច្រលំផ្ញើទៅថម
ឧស្សាហ៍ព្យាយាមណាស់ អានសៀវភៅ ស្រាវជ្រាវមិនឈប់ឈរ មិនបោះបង់ការសិក្សាឡើយ ទើបនាងមានឱកាសបានទៅចូលរួមកម្មវិធី “ភាពជាអ្នកដឹកនាំអាស៊ីអាគ្នេយ៍ស្តីពីបរិស្ថានសម្រាប់ការអភិវឌ្ឍប្រកបដោយនិរន្តរភាព” ដោយចំណាយពេល១០ថ្ងៃ។
បន្ទាប់ពីបញ្ចប់កម្មវិធីវិធីនេះឧស្សាហ៍ នឹង មិត្តម្នាក់ឈ្មោះគ្រីស្ទី បានចំណាយពេល៥ថ្ងៃទៀតនៅវៀតណាមដោយធ្វើដំណើរតាមរថភ្លើងទៅ សាប៉ា ហើយអ្វីដែលស្មានមិនដល់គឺឧស្សាហ៍បានជួប ថម ម្តងទៀត។ ហេតុអ្វីចៃដន្យយ៉ាងនេះ។

កាពីទែនជីវិត ភាគ២

សៀវភៅជីវិត
ឧស្សាហ៍បានជាប់អាហារូបករណ៍ទៅសិក្សាអនុបណ្ឌិតនៅសហរដ្ឋអាមេរិក នាងបានភ្លក់រសជាតិជិះយន្តហោះ ជាលើកដំបូង ហើយក៏បានទទួលស្វាគមន៍ដោយរដូវទាំង៤ នៅអ៊ឺរ៉ុប រដូវស្លឹកឈើជ្រុះ រដូវរងា រដូវក្តៅ នឹងរដូវ រំហើយ រឺរដូវផ្ការីក
ជីវិតគឺជាការធ្វើដំណើរស្វែងរកនិងការស្វែងយល់ តែវាមិនមែនជាគោលដៅទេ។ គ្រប់កន្លែងដែលយើងបានទៅដល់សុទ្ធតែជាថ្នាក់រៀន។ គ្រប់មនុស្សដែលយើងបានជួប នឹងស្គាល់សុទ្ធតែបានបង្រៀនអ្វីមួយដល់យើង។ អ៊ីចឹងហើយទោះជាទៅដល់ទីណាក៏ដោយក៏យើងត្រូវស្ពាយយកការចង់ចេះ ចង់ដឹងទៅជាមួយជានិច្ច។
ឧស្សាហ៍បានខិតខំរៀនសូត្រ ដោយមិនសូវមានពេលសំរាកទេ។ នាងចំណាយពេលអានសៀវភៅជាច្រើននៅក្នុងបណ្ណាល័យ។ សៀវភៅបានក្លាយជាមិត្តកំដរនាងពេលនាងឯកការ។ តាមរយៈការខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់នាងធ្វើអោយបានសំរេចកេរ្ត៍ឈ្មោះជាសិស្សឆ្នើមក្នុងសាលា។
វិស្សមកាលមកដល់ឧស្សាហ៍បានមកលេងគ្រួសារ នៅស្រុកកំណើត នៅលើយន្តហោះឧស្សាហ៍បានអង្គុយកៅអីក្បែរបង្អួចហើយក៏បានស្គាល់ ថម ចនសិន ជាកូនកាត់ អូស្ត្រាលី នឹង សូម៉ាលី អាយុ២៦ ឆ្នាំ។ ម្តាយជាជនជាតិអូស្ត្រាលី ឪពុកជាជនជាតិសូម៉ាលី នៅតំបន់អាហ្វ្រិកខាងកើត។ ដោយសារតែជនជាតិស្បែកស +ជាមួយខ្មៅ ធ្វើអោយថមមានសំបុរពណ៌សណ្តែកបាយរលោង ភ្នែកពណ៌ទឹកសមុទ្រ ហើយមានមាឌធំដំបង អមដោយសក់រួញអង្កាញ់ពណ៌ទង់ដែង ហើយមានថ្ពាល់ខួចសងខាងទៀត។
ផ្ទះថ្មីរបស់ឧស្សាហ៍ គឺនៅបុរីប៉េងហួត ក្បែរផ្សារម៉ាក្រូ មីងរបស់ ឧស្សាហ៍ទិញអោយ ។ វាជាផ្ទះដែលពោរពេញទៅដោយក្តីស្រលាញ់។ នៅខាងមុខផ្ទះម៉ែបានដាំផ្កាចំរុះពណ៌ នៅជិតផ្កាម៉ែដាំជី ស្លឹកគ្រៃ ម្ទេស ប្រទាលកន្ទុយក្រពើ និងស្ពៃក្តោបដាក់ក្នុងបាវរឺធុងទឹកដោះគោចាស់ៗ។ នៅលើដំបូលផ្ទះវិញពុកបានដាំ ដូចជាប៉េងប៉ោះ ត្រសក់ ត្រឡាច សណ្តែកគួរ ជី គ្រប់មុខ សំរាប់ស្លប្រចាំថ្ងៃ។

កាពីទែន ជីវិតភាគ១ (តចប់)

ខ្ញុំគិតថាគ្មាននរណាផ្តល់ឱកាសអោយយើងដោយងាយៗទេ ប្រសិនបើយើងមិនចេះក្តោបក្តាប់ឱកាសដែលខ្លួនមាននៅពេលនេះវាអាចនឹងធ្វើឱ្យយើងនឹកស្តាយក្រោយនៅពេលណាមួយមិនខាន!
មានមនុស្សច្រើនណាស់ដែលធ្លាប់ទទួលអារម្មណ៍ខកចិត្ត មិនមែនតែចំពោះរឿងស្នេហាមួយមុខនោះទេប៉ុន្តែវាក៏ប្រាកដជានៅមានអារម្មណ៍សមបំណងផ្សេងទៀតជាច្រើនដែលយើងមិនដែលរំលឹក!
យើងមិនអាចគេចផុតពីការឈឺចាប់ទាំងដែលយើងកំពុងតែដើរចូលទៅរកវានោះទេ ប៉ុន្តែការឈឺចាប់នេះនឹងធ្វើឱ្យយើងស្គាល់ខ្លួនឯងកាន់តែច្បាស់ជាងមុន ថាយើងជានរណា!
កុំបណ្តោយឲ្យការឈឺចាប់មកសម្លាប់យើងបាន ដោយងាយៗពេក ត្រូវតែយកវាមកធ្វើជាកំលាំងជំរុញចិត្ត ដើម្បីកសាងខ្លួនឱ្យរឹងមាំជាងមុន ព្រោះគ្មានមនុស្សរឹងមាំណា ដែលមិនធ្លាប់ឆ្លងកាត់ការឈឺចាប់សោះពីមុនមកនោះទេ!
តាមរយៈសៀវភៅកំណត់ហេតុ វាក៏ធ្វើអោយខ្ញុំបានដឹងថា ខ្ញុំបានចំណាយពេលនឹករលឹកដល់នរណាច្រើនជាងគេ នៅថ្ងៃមួយដែលខ្ញុំត្រលប់ទៅបើកវាមើលជាថ្មីម្តងទៀត!!!
បើគ្រាន់តែដើម្បីក្រពះម៉ែមួយ គាត់ច្បាស់ជាមិនចាំបាច់ ត្រូវខំប្រឹងធ្វើកិច្ចការច្រើនដល់ម្ល៉ឹងទេ ប៉ុន្តែម៉ែខំព្រោះគាត់មានពួកយើងជាបន្ទុកដែលគាត់ត្រូវរ៉ាប់រង!
ឧបសគ្គមិនមែនជាចុងបញ្ចប់នៃជីវិតទេ ព្រោះនៅពេលដែលឆ្លងផុតពីឧបសគ្គជីវិតមួយ ឧបសគ្គថ្មីមួយទៀតក៏មកដល់!
បើនិស្ស័យពិតជាមានមែន ពួកយើងនឹងជួបគ្នាមិនខាន ប៉ុន្តែបើយើងជួបគ្នាដោយមិនបន្តបង្កើតនិស្ស័យល្អរួមគ្នាទេ និស្ស័យនេះវាក៏គង់តែអស់ទៅវិញមិនខាន!
ក្រោយពេលព្យុះភ្លៀងស្ងប់ទៅវិញ ដុំពពកខ្មៅស្រអាប់នៅលើផ្ទៃមេឃក៏រសាត់ផុតអស់ ហើយពេលនេះភពផែនដី ក៏បានជួបប្រសព្វជាមួយពន្លឺព្រះអាទិត្យសារជាថ្មី!
ជីវិតប្រៀបដូចជាសៀវភៅមួយក្បាលដែលចាប់ផ្ដើមដោយភាពស្អាតបរិសុទ្ធ ប៉ុន្តែរឿងរ៉ាវដែលយើងជួបរាល់ថ្ងៃតែងតែគូសឆ្លាក់នៅលើទំព័រនៃសៀវភៅនោះ រហូតក្លាយទៅជាសៀវភៅដែលគួរអោយចង់អាន!

កាពីទែននៃជីវិត ភាគ១ (ត)

ដរាបណាយើងនៅតែមានឱកាសដើម្បីទទួលស្គាល់ភាពបរាជ័យរបស់យើង នោះយើងក៏នៅតែមានឱកាសដើម្បី ប្រឹងប្រែងម្តងទៀត អោយតែយើងតាំងចិត្តថាមិនបោះបង់!
ខ្ញុំមិនដឹងថាវាត្រូវប្រើពេលយូរ ឬឆាប់ប៉ុនណាដើម្បីទទួលបានអ្វីមួយដែលយើងចង់បាននោះទេប៉ុន្តែខ្ញុំប្រាកដជាដឹងថាការខិតខំប្រឹងប្រែងថ្ងៃនេះ វានឹងផ្តល់លទ្ធផលនៅថ្ងៃណាមួយមិនខាន !
ជួនកាលអារម្មណ៍ល្អៗក៏ស្រាប់តែផុសឡើងមក នៅក្នុងកាលៈទេសៈមិនល្អ ហើយអារម្មណ៍បែបនោះវា ពិបាកជ្រើសរើសណាស់ថាត្រូវសម្រេចចិត្តបែបណាទើបល្អ!
ខ្ញុំជឿថាមនុស្សយើងម្នាក់ៗប្រាកដជាធ្លាប់មានអារម្មណ៏ល្អ ជាមួយនរណាម្នាក់ ទាំងដែលយើងមិនទាន់ស្គាល់គេច្បាស់ ប៉ុន្តែបើពួកយើងមានឱកាសបានស្គាល់គ្នាវាជារឿងល្អខ្លាំងណាស់!